موسیقی ترکمن
موسیقی ترکمن؛ هنری که باید از نو شناخت:
موسیقی ترکمن که در زمره ی موسیقی های قومی جای می گیرد، در کشور ترکمنستان و ناحیه ی ترکمن نشین ایران نواخته می شود. سازهای اصلی این موسیقی دو تار و قجق (کمانچه ی ترکمنی) هستند. دوتار معمولا با نسبت چهارم درست کوک می شود و یکی از تکنیک های شاخص آن بام یا ضامن است. (در تکنیک بام، انگشت شصت دست چپ در مقابل انگشت میانی، روی سیم دوم قرار می گیرد). یکی از مهمترین ویژگی های این نوع موسیقی داشتن بازه های زمانی منحصر به فرد، ریتم های خاص و ادوار پیچیده است. با این حال، در آن از هیچگونه ساز کوبه ای برای نواختن ریتم استفاده نمی شود. این ویژگی در کنار زبان متفاوت در اشعار، این نوع موسیقی را دچار نوعی محدودیت کرده و باعث شده است که کمتر مورد توجه ایرانیان قرار گیرد. به طوری که شنیدن این موسیقی (شنیدنی که با آگاهی توام باشد)، برای آنان که خود از این قوم نیستند و با آن بزرگ نشده اند، نیاز به آموزش دارد. به طور مثال، ریتم های یازده تایی که به صورت تصنیف اجرا می شوند، از لحاظ ادواری، از ریتم های پیچیده شمرده می شوند. بنابراین نواختن آن برای نوازنده و شنیدن آن برای شنونده، نیاز به آموزش و تمرین کافی دارد. نکته ی گفتنی این است که آنچه در موسیقی ایران از آن به عنوان نت تزیین یا اشاره های تزیینی یاد می شود، در موسیقی ترکمن جزو ساختار موسیقی محسوب می گردد. به این معنا که یک فرد ترکمن، تمام خصوصیات یک مقام، اعم از اشاره و تمام ریزه کاری های دیگر را از همان ابتدا فرا می گیرد و شیوه های آموزش آن مرحله به مرحله نیست، چرا که در ساختار این مقام بدون این اشارات، خلل ایجاد می شود.
به طور کلی، دو تار ترکمن دارای پنج سبک نوازندگی است:
آخال یولی یا آخال تکه
دامانا
یوموت گوگ لان (که در استان داشاوز و استان بالکان ترکمنستان نواخته می شود). چاوداریولی (که جزو سبکهای کمیاب بوده و در اصل ایرانی است. منظور از ایرانی بودن آن است که این سبک را "چاوار" که نوازنده ی ترکمنی در داخل مرزهای ایران بوده، پدید آورده است).
نوازندگی دوتار در ایران، در ناحیه ی ترکمن صحرا عموما به سبک آخال یولی یا آخال تکه است. علاوه بر آن، تعدادی خانوارهای ترکمن نیز هستند که در ناحیه ی تربت جام زندگی می کنند و سبک نوازندگی آنها "سالار سق" یا سبک " مرو" است.
به طور کلی، دو تار ترکمن در چهار دستگاه نواخته می شود که عبارتند از: نوایی، قرت لر، مخمس و تشنیت که تمام مقام های دیگر از این چهار دستگاه منشعب می شوند.
هر نوازنده ی ترکمن معمولا می تواند بین شصت تا هشتاد مقام را از حفظ داشته باشد. البته نوازندگانی مانند مرحوم ملا آقا، مرحوم پورلی سالی و همچنین آق مراد چاریُف و اوراز گلدی سید گلدی نیز هستند که از آنها بین صد و سی تا صد و پنجاه مقام در آرشیو رادیو و تلویزیون ترکمنستان موجود است.
نوازندگان دوتار ترکمن به دو گروه تقسیم می شوند: گروه اول، به نواختن ساز و آواز خواندن در مراسم عروسی می پردازند و "بخشی" نامیده می شوند. به بیان بهتر، یک بخشی نوازندگی را دنبال کرده و در درجات بالا، "خلیفه" نامیده می شوند.
لازم به توضیح است که موسیقی ترکمن، موسیقی رقص نیست و آنچه در مراسم عروسی نواخته می شود، در واقع نوعی اجرای موسیقی است که حاضران در مراسم، با آگاهی و بینش آن را می شنوند.
به طور معمول، این موسیقی از ساعات آغازین شب شروع شده و تا صبح ادامه می یابد. بنابراین، بخشی ها در ابتدا مبنای کوک را سُل دیاپازون (کوک پایین) قرار می دهند تا به حنجره هاشان فشار زیادی وارد نیاید، سپس در طول ساعات اجرا، آرام آرام کوک را بالا می برند.
در هر عروسی دو یا سه بخشی دعوت می شوند و هر کدام از آنها با توجه به نوع مقام، صدای خواننده و زیبایی اشعار، مورد قدردانی مردم قرار گرفته و صله دریافت می کنند.
بخش های قدیمی، در موسیقی خود داستان هایی مانند زهره و طاهر، آی جمال و دوست محمد و دیگر
اسطوره های ملی خود را روایت می کرده اند، اما این جنس بخشی گری، امروزه تا حدی متروک مانده است.
مطلبی که نباید از نظر دور داشت آن است که امروز موسیقی شمال خراسان که به وسیله ی دو تار نواخته میشود، در واقع برگرفته از همان موسیقی ترکمن و نسخه ی مردمی شده ی آن است. با توجه به تحقیقات انجام شده، از آن جا که خراسان شمالی و منطقه ی ترکمن نشین ایران و ترکمنستان از لحاظ جغرافیایی در نزدیکی یکدیگر واقع شده اند، مردم شمال خراسان در طول سالها، با سفر به مناطق ترکمن نشین و زندگی و کار در میان آنان، این نوع موسیقی را از آنها فرا گرفته اند.
گواه این مطلب، یکی نواخته هایی است که از استاد حسین یگانه بر جای مانده و در آنها از اشعار و اسطوره های ترکمنی استفاده کرده است. و هم ایشان، اشعار ترکمنی را در اختیار مدنبی کرد (محمد نبی کرد) قرار داده تا اشعار فارسی روی آن بگذارد. و دیگر این که اشعار و مقام هایی که اولیا قلی یگانه در مجموعه ی "دو تار خراسان" اجرا کرده و توسط فوزیه مجد جمع آوری شده است نیز ترکمنی است. به طوری که مردم ترکمن، آن را به عنوان موسیقی ترکمنی می شناسند و در مراسم خود از آن استفاده می کنند.
فرقی که می توان قایل شد، این است که در ساز اولیا قلی یگانه، به دلیل استفاده از ابریشم، در جنس صدا و لهجه ی ساز، نسبت به دو تار معمولی، تفاوت ایجاد شده است. در موسیقی ناحیه ی شیروان، یک سبک متفاوت از موسیقی ترکی و یا ترکمنی نیز هست که توسط کردهای کرماج که در این ناحیه زندگی می کنند، نواخته می شود. در این سبک، دو تار با نسبت پنجم درست کوک می شود. سرعت نواختن این نوع موسیقی بسیار بیشتر از موسیقی ترکمن بوده و از بام یا ضامن در آن کمتر استفاده می شود.
موسیقی ترکمن یکی از مهمترین شناسه های فرهنگی این قوم شمرده می شود. اما تاکنون، آن طور که باید و شاید مورد توجه نبوده و کمتر به وسیله ی اهالی موسیقی، در آن کنکاش و پژوهشی صورت گرفته است.
این تنها منحصر به موسیقی ترکمن نیست. در رابطه با موسیقی نواحی دیگر ایران نیز، کمتر یا بیشتر، همین مساله وجود دارد و کمتر دیده می شود که موسیقی نیز، کمتر یا بیشتر، همین مساله وجود دارد و کمتر دیده می شود که موسیقی دانان، به طور جدی به موسیقی نواحی پرداخته باشند. ایران، سرزمینی است پهناور با قومیت ها و فرهنگهای گوناگون و به دنبال آن موسیقی های گوناگون. شایسته است اهالی موسیقی این ظرفیت بهره بگیرند و موسیقی نواحی را آن طور که شایسته است، به ایرانیان و جهانیان بنمایانند.
نویسنده کامیار فانیان (گاهنامه ی داخلی نامه شیدا)